​विगत केही दशकयता विश्व राजनीति र युद्धकलाको स्वरूपमा निकै ठुलो बदलाव आएको छ। कुनै समय सीमानामा तोप र मिसाइल पड्काएर लडिने युद्धहरू आज नागरिकको हातहातमा रहेका मोबाइल स्क्रिन र सामाजिक सञ्जालका ‘ट्रेन्ड’हरूमा सरेका छन्। यसैलाई आधुनिक सैन्य विज्ञानको भाषामा ‘हाइब्रिड वारफेयर’ (मिश्रित युद्धकला) भनिन्छ। परम्परागत सैन्य आक्रमणभन्दा कयौँ गुणा घातक साबित भइरहेको यो अदृश्य युद्धले दक्षिण एसियासहित विश्वका कयौँ उदीयमान र विकासोन्मुख राष्ट्रहरूको सार्वभौमिकता र आन्तरिक स्थिरतामाथि गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा गरिदिएको छ।

​हाइब्रिड वारफेयरको सबैभन्दा बलियो हतियार ‘इन्फर्मेसन वारफेयर’ अर्थात् सूचनाको दुरुपयोग हो। कुनै पनि देशमा रहेका आन्तरिक कमजोरी, जस्तै—बेरोजगारी, आर्थिक मन्दी, जातिय वा धार्मिक संवेदनशीलता—लाई पहिचान गरी विदेशी शक्ति वा गुप्तचर एजेन्सीहरूले त्यसलाई मलजल गर्ने गर्छन्। सामाजिक सञ्जालका अल्गोरिदमहरूलाई तोडमरोड गरेर, ‘डिपफेक’ र नक्कली अडियो-भिडियोहरू भाइरल बनाएर जनतामा राज्यका निकायहरू (सरकार, सेना, अदालत) प्रति तीव्र अविश्वास पैदा गराइन्छ। राष्ट्रियता वा क्रान्तिका मसिहा जस्ता देखिने कतिपय सामाजिक सञ्जालका ट्रेन्डहरू वास्तवमा पर्दापछाडिबाट विदेशी भूमिबाट ‘मेनिपुलेट’ गरिएका हुन्छन् भन्ने कुरा हालैका वर्षहरूमा विश्वका विभिन्न मुलुकमा भएका राजनीतिक उथलपुथल र सत्ता परिवर्तनका घटनाहरूले पुष्टि गरिसकेका छन्।

​नेपाल, भारत वा बंगलादेश जस्ता दक्षिण एसियाली मुलुकहरू, जहाँ युवा जनसङ्ख्या ठुलो छ र उनीहरू प्रविधिको प्रयोगमा अत्यधिक सक्रिय छन्, यस्तो हाइब्रिड युद्धको उच्च जोखिममा छन्। भारतले अवलम्बन गरिरहेको बहु-संलग्नता (Multi-alignment) को स्वतन्त्र विदेश नीति, रुससँगको सामरिक निकटता र अमेरिकासँगको रणनीतिक सन्तुलनका कारण अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति केन्द्रहरूले देशभित्र आन्तरिक अस्थिरता फैलाउन ‘हाइब्रिड औजार’हरूको सहारा लिन सक्ने सम्भावनालाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन। नेपालकै सन्दर्भमा पनि सामाजिक सञ्जालमार्फत स्वतःस्फूर्त रूपमा सञ्चालित देखिने कतिपय आवेगपूर्ण आन्दोलनहरू कतै बाह्य शक्तिको भू-राजनीतिक स्वार्थपूर्तिको माध्यम त बनिरहेका छैनन् भन्नेतर्फ सचेत हुन जरुरी छ।

​यो डिजिटल युद्धबाट बच्ने एक मात्र उपाय भनेको ‘सचेत नागरिक र बलियो राज्य संयन्त्र’ हो। राज्यका गुप्तचर र साइबर सुरक्षा निकायहरू अनलाइनमा हुने कृत्रिम प्रोपोगाण्डाहरू पत्ता लगाउन र त्यसलाई निस्तेज पार्न प्रविधिमैत्री र सक्षम हुन अनिवार्य भइसकेको छ। अर्कोतर्फ, युवा वर्गले सामाजिक सञ्जालमा देखिने उत्तेजक सामग्रीहरूको पछाडि कुन शक्ति र कस्तो स्वार्थ लुकेको छ भन्ने कुराको गम्भीर विश्लेषण नगरीकनै भावनामा बहकिनु हुँदैन। राष्ट्रिय सुरक्षा अब सीमानाको सुरक्षामा मात्र सीमित छैन; यो नागरिकको सोच र निर्णय क्षमताको सुरक्षासँग जोडिएको छ। बेलैमा ध्यान नदिए, सामाजिक सञ्जालको एउटा ‘ट्रेन्ड’ले सिङ्गो देशलाई गृहयुद्ध र कङ्गालीको खाल्डोमा धकेल्न सक्छ भन्ने चेत सबैमा हुनु आवश्यक छ।