आज वैसाख १२ गते। क्यालेन्डरमा यो केवल एउटा मिति हो, तर नेपालीहरूको हृदयमा यो एउटा घाउ हो—अझै ननिको भएको, अझै बेला–बेला पोलिरहने। आजभन्दा ठिक १३ वर्षअघि, २०७२ साल वैसाख १२ गते, दिउँसोको सामान्य जस्तो लाग्ने एक क्षणमै नेपालले यस्तो पीडा भोग्यो, जसको आवाज आज पनि धेरैका मनभित्र गुञ्जिरहेकै छ।

त्यो दिन आकाश शान्त थियो, घाम उस्तै थियो, जीवन आफ्नै लयमा चलिरहेको थियो। कसैले घरमा खाना पकाइरहेका थिए, कसैले खेतमा पसिना बगाइरहेका थिए, कसैले बजारतिर जाने तयारी गर्दै थिए, कसैले सन्तानलाई काखमा च्यापेर माया गरिरहेका थिए। कसैले आमाबुवालाई फोन गरेर “पछि कुरा गरौँला” भनेका थिए। कसैले साँझको भेटको योजना बनाएका थिए। कसैले नयाँ घर बनाएको खुसी मनाइरहेका थिए। कसैले बिहेको सपना बुन्दै थिए। कसैले भविष्यका रंगीन तस्वीरहरू मनमै कोरिरहेका थिए।

तर नियतिले त्यो दिन कसैलाई समय दिएन। अचानक धरती काँप्न थाल्यो। घरहरू हल्लिन थाले। मानिसहरू भाग्न थाले। चिच्याहटले आकाश च्यातियो। केही सेकेन्डमै हजारौँ घरहरू ढले। पुराना बस्तीहरू भग्नावशेष बने। सडकहरू चिरिए। मन्दिरहरू मौन भए। धरहरा ढल्यो। इतिहास माटोमा मिसियो। र सबैभन्दा पीडादायी कुरा—हजारौँ मानिसहरू सधैँका लागि मौन भए। त्यो दिन कतै आमाले आफ्नो सन्तानको नाम पुकार्दै भग्नावशेष कोट्याइरहेकी थिइन्। कतै बाबु आफ्नी छोरीको आवाज सुनिन्छ कि भनेर ढुंगामाथि कान राखिरहेका थिए। कतै श्रीमान् आफ्नी श्रीमती खोज्दै अस्पताल–अस्पताल दौडिरहेका थिए। कतै एक नाबालक बालक रुँदै सोधिरहेको थियो—“आमा कहाँ हुनुहुन्छ?” तर उत्तर दिने कोही थिएन।
कतिले बिहान सँगै खाना खाए, साँझसम्म एउटै परिवारका सदस्यहरू छुट्टाछुट्टै शवगृह, अस्पताल र शिविरमा पुगे। कतिले सन्तान गुमाए। कतिले अभिभावक गुमाए। कतिले जीवनसाथी गुमाए। कतिले आफ्नो शरीरको कुनै अंग गुमाए। कतिले त बाँचेर पनि बाँच्ने कारण गुमाए। त्यो दिन आँसु केवल आँखाबाट बगेको थिएन, त्यो दिन राष्ट्रकै आत्मा रोएको थियो।अस्पतालहरू भरिएका थिए। घाइतेहरू चिच्याइरहेका थिए। बेड अपुग थिए। औषधि कम थियो। डाक्टरहरू थाकेका थिए, तर पीडा थाकेको थिएन। खुला आकाशमुनि हजारौँ परिवार त्रिपालमुनि रात काटिरहेका थिए। बच्चाहरू डरले निदाउन सकिरहेका थिएनन्। वृद्धहरू मौन थिए। कसैले आफ्नो घर गुमाएका थिए, कसैले आफ्नो संसार।

भूकम्पले जनधन मात्र लिएन, उसले नेपालका स्मृतिहरू पनि चोर्‍यो। शताब्दीयौँदेखि उभिएका मन्दिरहरू चर्किए। पुराना धरोहरहरू भत्किए। संस्कृति काँप्यो। इतिहास रोयो। तर ती ढुंगाहरूभन्दा धेरै भारी थियो, मानिसहरूको मनभित्र थुप्रिएको शोक।

१३ वर्ष बितिसक्दा पनि धेरैका मनमा त्यो कम्पन रोकिएको छैन। आज पनि कतिपयलाई ठूलो आवाज सुन्दा मुटु झस्किन्छ। जमिन अलिकति हल्लिएजस्तो लाग्दा सास अड्किन्छ। कतिपयले नयाँ घर बनाए, तर पुरानो घरसँगै गुमेको हाँसो फर्काउन सकेनन्। कतिपयका अनुहारमा मुस्कान छ, तर त्यो मुस्कानभित्र अझै वैसाख १२ को आँसु लुकेको छ।

कति बालबालिका छन्, जसले त्यो दिनपछि “आमा” भन्ने शब्द पुकार्न पाएनन्। कति आमाबुबा छन्, जसको घरमा सन्तानको कोठा आज पनि उस्तै छ, तर फर्केर आउने कोही छैन। कति जोडी छन्, जसको सपना अधुरै छोडेर एक जना बाटोमै हराए। कति परिवार छन्, जसले त्यो दिनपछि चाडपर्व मनाउनै छोडे।
तर यही पीडाको बीचमा नेपालले आफ्नो सबैभन्दा सुन्दर रूप पनि देखायो।

त्यो दिन जात थिएन, धर्म थिएन, राजनीति थिएन, विभाजन थिएन—केवल मानवता थियो। कसैले आफ्नै ज्यानको जोखिम मोलेर अरूलाई बचाए। कसैले रगत दिए। कसैले खाना बाँडे। कसैले त्रिपाल दिए। कसैले अपरिचितलाई आफ्नो परिवारझैँ अँगाले। देशभित्रका नेपाली मात्र होइन, विदेशमा रहेका नेपालीहरूको मन पनि यहीँ रोइरहेको थियो। सबैतिर एउटै आवाज थियो—नेपाल उठ्नैपर्छ। र नेपाल उठ्यो पनि।

ढलेका घरहरू फेरि बने। भत्किएका बाटाहरू फेरि खुले। घाउ बोकेका मानिसहरू फेरि हिँडे। आँसु पुछेर धेरैले जीवनलाई फेरि सम्हाले। तर केही पीडाहरू यस्ता हुन्छन्, जसलाई समयले निको पार्दैन—केवल बाँच्न सिकाउँछ।

आज, वैसाख १२ को यस सम्झनामा, हामी ती सम्पूर्ण दिवंगत आत्माहरूप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्छौँ। घाइते, विस्थापित, पीडित र आजसम्म पनि मनभित्र त्यो दिनको आवाज बोकेर बाँचिरहेका सबैप्रति गहिरो सम्मान व्यक्त गर्छौँ।

आज फेरि हामी सबैको एउटै प्रार्थना छ—
फेरि कुनै आमाले आफ्नै सन्तानको शव चिन्न नपरोस्।
फेरि कुनै बालकले भग्नावशेषमा आफ्ना अभिभावक नखोजोस्।
फेरि कुनै श्रीमान् वा श्रीमतीले आफ्नो संसार एकै क्षणमा नहराओस्। फेरि कुनै परिवारले चाडपर्वभन्दा बढी शोक सम्झन नपरोस्। फेरि नेपालले यति ठूलो पीडा नदेखोस्।

वैसाख १२ केवल एउटा मिति होइन। यो आँसु हो, यो सम्झना हो, यो चेतावनी हो, यो पीडा हो, यो एकता हो र यो प्रमाण हो—नेपाल धेरै रोयो, तर कहिल्यै हार मानेन।
श्रद्धाञ्जली ती आत्माहरूलाई।
सम्मान ती बाँचेकाहरूलाई।
र प्रार्थना—यस्तो दिन फेरि कहिल्यै नआओस्।