स्कार्बोरो, टोरन्टो । आफ्नो जन्मभूमिबाट हजारौँ माइल टाढा रहनु र त्यहाँको भाषा, कला, संस्कृति, परम्परा तथा राष्ट्रिय पहिचानलाई जीवन्त राख्नु आफैँमा एउटा चुनौतीपूर्ण जिम्मेवारी हो। भूगोल बदलिँदैमा आफ्नो मौलिकता र सांस्कृतिक जरा बिर्सनु हुँदैन भन्ने मान्यतालाई आत्मसात् गर्दै क्यानडाको टोरन्टोमा नेपाली पहिचान र सांस्कृतिक संरक्षणको अभियानमा निरन्तर क्रियाशील संस्था हो—नेपाली क्यानेडियन कम्युनिटी सर्भिसेज (NCCS)।

स्थापनाको २५ वर्षे गौरवपूर्ण यात्रा पूरा गरेको NCCS केवल एउटा सामाजिक संस्था मात्र होइन, प्रवासमा नेपाली भाषा, संस्कृति, परम्परा र सामुदायिक एकताको संरक्षण गर्ने साझा चौतारीका रूपमा स्थापित भएको छ। नेपाली समुदायलाई एकताबद्ध बनाउने, नयाँ पुस्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानसँग जोड्ने र नेपालको मौलिक कला तथा परम्परालाई बहुसांस्कृतिक क्यानडामाझ परिचित गराउने कार्यमा संस्थाले निरन्तर योगदान दिँदै आएको छ।

नेपाली नयाँ वर्ष र राष्ट्रिय पहिचानको गौरव

NCCS ले हरेक वर्ष वैशाख १ गते नेपाली नयाँ वर्षको अवसरमा विशेष कार्यक्रमसहित राष्ट्रिय झण्डोत्तोलन समारोह आयोजना गर्दै आएको छ। विदेशी भूमिमा नेपाली राष्ट्रिय झण्डा फहराउँदै नयाँ वर्ष मनाउनु केवल एउटा औपचारिक कार्यक्रम होइन; यो मातृभूमिप्रतिको माया, राष्ट्रिय गौरव र नेपाली हुनुको आत्मसम्मान अभिव्यक्त गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हो।

यसैगरी, नेपाली समुदायको सांस्कृतिक पहिचानलाई संस्थागत रूपमा स्थापित गर्ने दिशामा NCCS को पहलमा City of Toronto बाट अप्रिल महिनालाई आधिकारिक रूपमा ‘Nepali Heritage Month’ घोषणा गर्ने प्रस्ताव पारित हुनु अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। यसले टोरन्टोमा नेपाली समुदायको उपस्थिति, योगदान र सांस्कृतिक पहिचानलाई स्थानीय बहुसांस्कृतिक समाजमा थप परिचित गराउने आधार तयार गरेको छ।

हिमालयन मेला : नेपाली कला र संस्कृतिको साझा मञ्च

NCCS को सांस्कृतिक यात्रामा हिमालयन मेला एउटा महत्वपूर्ण पहिचानका रूपमा स्थापित हुँदै आएको छ। हालै सम्पन्न १८औँ हिमालयन मेलाले पनि नेपाली कला, संगीत, नृत्य, भेषभूषा, खानपान र परम्परालाई एउटै मञ्चमा प्रस्तुत गर्दै नेपाली संस्कृतिको विविधता र मौलिकतालाई उजागर गरेको छ।

यस्ता मेलाले प्रवासमा रहेका नेपालीलाई आफ्नो समुदाय र संस्कृतिसँग नजिक ल्याउने मात्र होइन, नेपालीबाहेक अन्य समुदायलाई समेत नेपालको मौलिक कला, संस्कृति र परम्परासँग परिचित हुने अवसर प्रदान गर्छन्। वास्तवमा, हिमालयन मेला मनोरञ्जनको माध्यम मात्र नभई नेपालको सांस्कृतिक पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसमक्ष प्रस्तुत गर्ने एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सेतु हो।

नेपालमै ओझेल पर्दै गएको देउसी–भैलो, प्रवासमा मौलिकताको संरक्षण

नेपाली संस्कृति र परम्पराको चर्चा गर्दा देउसी–भैलोको प्रसङ्ग विशेष महत्वका साथ जोडिन्छ। देउसी–भैलो केवल गीत गाउने, नाच्ने वा मनोरञ्जन गर्ने माध्यम होइन। यो नेपाली समाजको आपसी सद्भाव, भाइचारा, सामूहिकता, आशीर्वाद र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक सम्पदाको अभिन्न अङ्ग हो।

तर पछिल्लो समय नेपालमै देउसी–भैलोको मौलिक स्वरूप क्रमशः ओझेल पर्दै गएको अनुभूति हुन थालेको छ। आधुनिकताको प्रभावसँगै परम्परागत शैली, बाजागाजा, भेषभूषा र सांस्कृतिक मर्मभन्दा मनोरञ्जन र प्रदर्शनले बढी प्राथमिकता पाउन थालेको देखिन्छ। समयअनुसार परिवर्तन हुनु स्वाभाविक भए पनि परिवर्तनका नाममा आफ्नो मौलिक पहिचान नै गुमाउनु भने चिन्ताको विषय हो।

यस्तो अवस्थामा NCCS ले क्यानडामा आयोजना गर्दै आएको मौलिक देउसी–भैलो कार्यक्रमको विशेष सांस्कृतिक महत्व छ। जन्मभूमिबाट हजारौँ माइल टाढा क्यानडाको भूमिमा नेपाली मौलिक भेषभूषा, परम्परागत बाजागाजा, सांस्कृतिक प्रस्तुति र परम्परागत देउसी–भैलोको झल्को देख्न पाउनु प्रवासमा रहेका नेपालीका लागि भावनात्मक रूपमा पनि अविस्मरणीय अनुभव हो।

यसले विदेशमा रहेका नेपालीलाई आफ्नो बाल्यकाल, गाउँघर, चाडपर्व र पारिवारिक संस्कारको स्मरण गराउँछ। अझ महत्वपूर्ण पक्ष, प्रवासमै जन्मिएर हुर्किरहेका नयाँ पुस्तालाई नेपाली संस्कृति र परम्परासँग परिचित गराउँदै आफ्नो सांस्कृतिक जरा नबिर्सन प्रेरित गर्छ। नेपाली नभएका समुदायका लागि समेत यस्ता कार्यक्रम नेपालको मौलिकता बुझ्ने र नेपाली समाजको सांस्कृतिक समृद्धि अनुभव गर्ने अवसर बन्छन्।

संस्कृति संरक्षण भनेको पुरानो परम्परालाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु मात्र होइन, त्यसको मूल मर्म र पहिचानलाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नु पनि हो। यस अर्थमा NCCS को मौलिक देउसी–भैलो कार्यक्रम प्रवासमा नेपाली सांस्कृतिक निरन्तरताको एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण हो।

२५ वर्षको यात्रा : संस्था मात्र होइन, नेपाली पहिचानको अभियान

कुनै पनि संस्थाको २५ वर्षे यात्रा केवल समयको गणना होइन। यो निरन्तरता, सामूहिक प्रयास, समर्पण र साझा उद्देश्यप्रतिको प्रतिबद्धताको परिणाम हो। NCCS ले आफ्नो यात्रामा नेपाली समुदायलाई जोड्ने सामाजिक गतिविधि, नेपाली नयाँ वर्षको उत्सव, नेपाली सम्पदा महिनाको संस्थागत पहिचान, हिमालयन मेला तथा मौलिक चाडपर्वको संरक्षणमार्फत आफ्नो छुट्टै पहिचान निर्माण गरेको छ।

प्रवासमा संस्कृति जोगाउने जिम्मेवारी कुनै एक संस्था वा व्यक्तिको मात्र हुँदैन। यसका लागि समुदायको सक्रिय सहभागिता, नयाँ पुस्ताको चासो र पुरानो पुस्ताको अनुभवबीचको समन्वय आवश्यक हुन्छ। भाषा बोल्ने वातावरण, चाडपर्व मनाउने संस्कार, मौलिक कला र परम्पराको अभ्यास तथा सांस्कृतिक गतिविधिमा नयाँ पुस्ताको सहभागिताले मात्र पहिचानलाई दीर्घकालीन रूपमा जीवन्त राख्न सक्छ।

आजको विश्वमा मानिसहरू रोजगारी, शिक्षा र अवसरको खोजीमा विश्वका विभिन्न मुलुकमा पुगिरहेका छन्। तर जहाँ पुगे पनि आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचानलाई सम्मान गर्दै जोगाइराख्नु नै वास्तविक सांस्कृतिक चेतना हो।