साम्राज्ञी पाण्डे

काठमाडौं । नेपालमा आत्महत्याका घटना सार्वजनिक स्वास्थ्य तथा मानसिक स्वास्थ्यको गम्भीर चुनौतीका रूपमा देखिँदै आएका छन्। पछिल्ला वर्षका सरकारी तथा अन्तर्राष्ट्रिय तथ्यांकले नेपालमा प्रत्येक वर्ष हजारौँ मानिसले आत्महत्याका कारण ज्यान गुमाउने गरेको देखाएका छन्। उपलब्ध तथ्यांकले आत्महत्या रोकथामका लागि मानसिक स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक सहयोग र समयमै पहिचान तथा हस्तक्षेपलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।

नेपाल प्रहरीको आर्थिक वर्ष २०८०/८१ को वार्षिक तथ्यांकअनुसार उक्त वर्ष नेपालभर ७ हजार २ सय २१ जनाको आत्महत्याका कारण मृत्यु भएको थियो। प्रहरीमा आत्महत्यासम्बन्धी ७ हजार १ सय ९४ घटना दर्ता भएका थिए। मृतकमध्ये पुरुषको संख्या सबैभन्दा धेरै रहेको प्रहरीको तथ्यांकले देखाउँछ। उक्त वर्ष ४ हजार ११ पुरुष, ५ सय ७४ महिला, २ सय ७२ बालक र ३ सय ६४ बालिकाको आत्महत्याबाट मृत्यु भएको तथ्यांकमा उल्लेख छ।

आत्महत्या गर्ने क्रममा झुन्डिने माध्यम सबैभन्दा बढी प्रयोग भएको देखिन्छ। प्रहरीको तथ्यांकअनुसार उक्त वर्ष ६ हजार १ सय ३३ जनाले झुन्डिएर आत्महत्या गरेका थिए। त्यसपछि विष सेवन, डुबेर, हाम फालेर तथा अन्य माध्यम प्रयोग गरिएको तथ्यांकमा उल्लेख छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले पनि आत्महत्यालाई सार्वजनिक स्वास्थ्यको महत्वपूर्ण विषयका रूपमा राखेको छ। WHO का अनुसार आत्महत्या मृत्यु दरलाई प्रति एक लाख जनसंख्यामा एक वर्षमा आत्महत्याबाट हुने मृत्युको संख्याका आधारमा मापन गरिन्छ। नेपालका लागि WHO को पछिल्लो उपलब्ध २०२१ को अनुमानमा आत्महत्या मृत्यु दर प्रति एक लाख जनसंख्यामा १०.१ रहेको छ।

WHO ले आत्महत्यासम्बन्धी तथ्यांकको नियमित तथा समयमै अभिलेखीकरण रोकथामका कार्यक्रमका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुने बताएको छ। संगठनका अनुसार यस्ता तथ्यांकले समस्याको वास्तविक अवस्था बुझ्न र जोखिममा रहेका जनसंख्याका लागि लक्षित कार्यक्रम बनाउन सहयोग गर्छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको दिगो विकास लक्ष्यअन्तर्गत SDG 3.4.2 मा आत्महत्या मृत्यु दरलाई स्वास्थ्यसम्बन्धी सूचकका रूपमा समावेश गरिएको छ। सन् २०३० सम्म मानिसको स्वास्थ्य तथा कल्याण प्रवर्द्धन गर्ने लक्ष्यअन्तर्गत आत्महत्या न्यूनीकरणलाई पनि महत्वपूर्ण विषय मानिएको छ।

नेपालमा आत्महत्याको तथ्यांक हेर्दा समस्या केवल व्यक्तिगत तहमा सीमित नभई परिवार, समुदाय र राज्यको स्वास्थ्य प्रणालीसँग समेत जोडिएको देखिन्छ। मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या, सामाजिक एक्लोपन, पारिवारिक तथा आर्थिक तनाव, हिंसा, सम्बन्धमा आउने समस्या र अन्य संकटका अवस्थामा व्यक्तिलाई आवश्यक सहयोग तथा परामर्श उपलब्ध गराउनु महत्वपूर्ण हुन्छ।

विशेषगरी जोखिममा रहेका व्यक्ति वा आत्महत्याबारे सोचिरहेका व्यक्तिलाई एक्लै नछोड्ने, उनीहरूको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्ने र तत्काल परिवार, स्वास्थ्यकर्मी वा मानसिक स्वास्थ्य सेवासँग जोड्ने व्यवस्था प्रभावकारी हुन सक्छ। आत्महत्यासम्बन्धी तथ्यांकले समस्या देखाउँछ भने रोकथामका लागि समयमै सहयोग र पहुँचयोग्य मानसिक स्वास्थ्य सेवा आवश्यक रहेको WHO ले जोड दिएको छ।

तथ्यांक संकलनको गुणस्तरमा पनि ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ। WHO ले धेरै देशमा आत्महत्यासम्बन्धी मृत्युको तथ्यांक अपूर्ण हुन सक्ने र केही देशका लागि अनुमानित तथ्यांक प्रयोग हुने जनाएको छ। त्यसैले प्रहरीमा दर्ता भएका घटना र WHO का अनुमानबीच अन्तर हुन सक्ने भएकाले दुवै तथ्यांकलाई तिनको स्रोत र विधिसहित बुझ्न आवश्यक हुन्छ।