निरज रेग्मी

काठमाडौं । प्रविधिको तीव्र विकाससँगै सामाजिक सञ्जाल मानिसको दैनिक जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ। सूचना आदानप्रदान, मनोरञ्जन, शिक्षा तथा रोजगारीका अवसर खोज्न सामाजिक सञ्जाल उपयोगी बन्दै गए पनि यसको अत्यधिक प्रयोगले पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्धमा दूरी बढाउने जोखिमसमेत देखिएको छ।

फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम, युट्युबलगायतका माध्यममा लामो समय बिताउने प्रवृत्ति विशेषगरी युवा पुस्तामा बढ्दै गएको छ। एउटै घरमा बसेका परिवारका सदस्यसमेत प्रत्यक्ष संवादभन्दा मोबाइल फोनमा व्यस्त हुने अवस्था सामान्य बन्दै गएको देखिन्छ।

समाजशास्त्रीहरूका अनुसार प्रविधि आफैं समस्या नभए पनि यसको असन्तुलित प्रयोगले मानिसको सामाजिक व्यवहारमा असर पार्न सक्छ। परिवारका सदस्यबीच प्रत्यक्ष कुराकानी कम हुनु, सामाजिक गतिविधिमा सहभागिता घट्नु तथा एक्लोपनको अनुभूति बढ्नु यसका सम्भावित प्रभावका रूपमा देखिन्छ।

समाजशास्त्री डा. रामप्रसाद अधिकारी भन्छन्, “सामाजिक सञ्जालले मानिसलाई जोड्ने काम गरेको छ, तर यसको अत्यधिक प्रयोगले नजिक रहेका मानिसबीच नै संवादको दूरी सिर्जना गर्न सक्छ। प्रविधिको प्रयोगभन्दा पनि त्यसको सन्तुलित प्रयोग महत्वपूर्ण हुन्छ।”

नेपालमा पछिल्लो समय डिजिटल माध्यमबाट सूचना प्राप्त गर्ने तथा आफ्नो विचार व्यक्त गर्ने क्रम तीव्र बनेको छ। विशेषगरी युवाहरूका लागि सामाजिक सञ्जाल अभिव्यक्तिको महत्वपूर्ण माध्यम बनेको छ। तर सामाजिक सञ्जालमा देखिने जीवनशैलीसँग आफ्नो जीवन तुलना गर्ने प्रवृत्तिले निराशा, असन्तुष्टि र सामाजिक दबाबसमेत बढाउन सक्ने विज्ञहरूको भनाइ छ।

मनोसामाजिक परामर्शदाता सरिता थापाका अनुसार सामाजिक सञ्जालमा देखिने सबै सामग्री वास्तविक जीवनको पूर्ण प्रतिनिधित्व नहुन सक्छ। “अरूको बाहिरी जीवनसँग आफ्नो वास्तविक जीवन तुलना गर्दा व्यक्तिमा अनावश्यक दबाब सिर्जना हुन सक्छ। परिवार र साथीभाइसँग प्रत्यक्ष संवादका लागि पनि समय छुट्याउन आवश्यक छ,” उनी भन्छिन्।

सामाजिक सञ्जालको प्रयोगसँगै अनलाइन दुर्व्यवहार, साइबर बुलिङ, गलत सूचना र व्यक्तिगत गोपनीयताको विषय पनि सामाजिक चुनौतीका रूपमा देखा परेका छन्। विशेषगरी बालबालिका तथा किशोरकिशोरीलाई डिजिटल माध्यमको सुरक्षित प्रयोगबारे पर्याप्त जानकारी दिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

अभिभावक महासंघका प्रतिनिधि विष्णु भण्डारी भन्छन्, “बालबालिकालाई मोबाइलबाट टाढा राख्ने मात्र होइन, सुरक्षित र जिम्मेवार डिजिटल प्रयोग सिकाउनु आवश्यक छ। अभिभावक आफैंले पनि उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ।”

विज्ञहरू परिवारमा दैनिक केही समय मोबाइल तथा अन्य डिजिटल उपकरणबाट अलग रहेर कुराकानी गर्ने बानी विकास गर्नुपर्ने बताउँछन्। विद्यालय तथा समुदायस्तरमा डिजिटल साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुका साथै साइबर सुरक्षाबारे सचेतना बढाउनुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ।

सामाजिक सञ्जाल आधुनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनिसकेको अवस्थामा यसको प्रयोगलाई पूर्ण रूपमा रोक्नु सम्भव वा आवश्यक देखिँदैन। बरु यसको उपयोगिता कायम राख्दै व्यक्तिगत, पारिवारिक र सामाजिक जीवनबीच सन्तुलन कायम गर्नु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ।

समाजलाई प्रविधिले जोड्ने माध्यम बन्ने कि मानिसबीच दूरी बढाउने माध्यम बन्ने भन्ने कुरा यसको प्रयोग गर्ने व्यक्तिको व्यवहार र चेतनामा निर्भर रहने देखिन्छ।