साम्राज्ञी पाण्डे
काठमाडौं । नेपालमा मनसुन सुरु भएसँगै बाढी तथा पहिरोको जोखिम बढ्ने गरेको छ। वर्षेनी हुने यस्ता प्राकृतिक विपद्का कारण मानवीय क्षतिसँगै घर, सडक, पुल, कृषि क्षेत्र तथा अन्य भौतिक संरचनामा ठूलो क्षति हुँदै आएको छ। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDRRMA) का विभिन्न विवरणले बाढी र पहिरोलाई नेपालका प्रमुख प्राकृतिक विपद्का रूपमा देखाएका छन्।

उपलब्ध विवरणअनुसार वि.सं. २०७९ मा देशभर बाढीका ३२२ घटना भएका थिए। ती घटनामा चार जनाको मृत्यु भएको थियो। सोही वर्ष पहिरोका ६३५ घटना दर्ता भएका थिए भने पहिरोमा परी १३२ जनाले ज्यान गुमाएका थिए। बाढीको तुलनामा पहिरोका कारण हुने मानवीय क्षति उल्लेख्य देखिएको तथ्यांकले पहाडी तथा भिरालो भू–भागमा जोखिमको गम्भीरता देखाउँछ।

त्यस्तै, वि.सं. २०८२ मा २३२ वटा बाढीका घटना र ३२९ वटा पहिरोका घटना भएको विवरणमा उल्लेख छ। उक्त वर्ष बाढीका कारण २४ जनाको मृत्यु भएको थियो भने पहिरोमा परी ९६ जनाले ज्यान गुमाएका थिए। विपद्का घटनाले मानिसको ज्यान लिनुका साथै ठूलो संख्यामा परिवार विस्थापित हुने र दैनिक जनजीवन प्रभावित हुने अवस्था सिर्जना गर्दै आएको छ।

नेपाल भौगोलिक रूपमा हिमाल, पहाड र तराईमा फैलिएको तथा भौगोलिक बनोट विविध रहेकाले बाढी तथा पहिरोको जोखिम फरक–फरक रूपमा देखिन्छ। मनसुनका समयमा हुने अत्यधिक वर्षा, कमजोर भू–बनोट, नदी तथा खोलामा पानीको बहाव बढ्नु, सडक तथा पूर्वाधार निर्माणमा पर्याप्त जोखिम मूल्यांकन नहुनु लगायतका कारणले जोखिम थप जटिल बन्न सक्छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागले समेत उच्च वर्षा भएका क्षेत्रमा पहिरो तथा स्थानीय खोलानालामा बहाव बढ्न सक्ने जोखिमबारे चेतावनी दिने गरेको छ। (Department of Hydrology and Meteorology⁠)

विशेषगरी हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा लगातार वर्षापछि पहिरो खस्ने, सडक अवरुद्ध हुने तथा नदी तथा खोलामा एक्कासि पानीको सतह बढ्ने घटना दोहोरिने गरेका छन्। सन् २०२४ मा ताप्लेजुङमा भएको बाढी तथा पहिरोपछि पाँच जनाको मृत्यु, दर्जनौँ घरमा क्षति तथा सयौँ परिवार प्रभावित भएको NDRRMA को प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। (Bipad⁠)

“प्राकृतिक विपद् पूर्ण रूपमा रोक्न नसकिए पनि पूर्वसूचना, जोखिम पहिचान र समयमै सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्न सके मानवीय तथा भौतिक क्षति उल्लेख्य रूपमा घटाउन सकिन्छ,” विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी विज्ञहरूको सुझाव छ।

विपद् जोखिम न्यूनीकरणका लागि सरकारले पूर्वसूचना प्रणाली विस्तार गर्दै आएको छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागले मनसुन अवधिमा बाढी पूर्वानुमान तथा पूर्वसूचना सेवा सञ्चालन गर्दै आएको जनाएको छ। विभागले नदीको जलस्तर, वर्षा तथा मौसमसम्बन्धी सूचना संकलन गरी जोखिमयुक्त क्षेत्रमा चेतावनी जारी गर्ने व्यवस्था गरेको छ। (Department of Hydrology and Meteorology⁠)

यससँगै जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान, नदी तथा खोलाको प्राकृतिक बहाव क्षेत्रको संरक्षण, अव्यवस्थित भू–उपयोग नियन्त्रण, सुरक्षित स्थानमा बस्ती व्यवस्थापन तथा स्थानीय तहमा विपद् पूर्वतयारीलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

विपद् व्यवस्थापन केवल घटना भएपछि उद्धार र राहतमा सीमित नभई जोखिम न्यूनीकरण र पूर्वतयारीमा केन्द्रित हुनुपर्ने सरोकारवालाहरूको भनाइ छ। सरकार, प्रदेश तथा स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय, समुदाय र नागरिकबीच प्रभावकारी समन्वय हुन सके बाढी तथा पहिरोबाट हुने मानवीय र भौतिक क्षति कम गर्न सकिने देखिन्छ।